---
title: Đo lường rủi ro đuôi với VaR và Expected Shortfall
description: Tìm hiểu cách đo lường rủi ro đuôi qua ngưỡng VaR và mức tổn thất kỳ vọng Expected Shortfall khi thị trường biến động mạnh, cùng giới hạn mô hình thực tế.
url: https://ginity.vn/vi/blog/do-luong-rui-ro-duoi-var-va-expected-shortfall
canonical: https://ginity.vn/vi/blog/do-luong-rui-ro-duoi-var-va-expected-shortfall
markdown: https://ginity.vn/vi/blog/do-luong-rui-ro-duoi-var-va-expected-shortfall.md
language: vi
datePublished: 2026-11-19T00:00:00+07:00
dateModified: 2026-11-19T00:00:00+07:00
author:
  name: Gini
  url: https://ginity.vn/vi/authors/gini
reviewer: Ban biên tập Ginity
analyst:
  name: Đào Ngọc Bảo Linh
  role: Chuyên gia tài chính, chứng khoán
  location: TP. Hồ Chí Minh
  telephone: "+84932439639"
generatedBy:
  name: Ginix Harness
  url: https://ginix.vn
desk:
  id: learn
  name: Kiến thức đầu tư
  url: https://ginity.vn/vi/learn
tickers: []
topicHub:
  id: learn
  name: Kiến thức đầu tư
  url: https://ginity.vn/vi/topics/learn/llms.txt
related:
  - title: Mức sụt giảm tối đa Drawdown và ngân sách rủi ro
    url: https://ginity.vn/vi/blog/muc-sut-giam-toi-da-drawdown
    markdown: https://ginity.vn/vi/blog/muc-sut-giam-toi-da-drawdown.md
    summary: Tìm hiểu drawdown là gì, cách tính mức sụt giảm tối đa (MDD), quan hệ phi tuyến giữa tỷ lệ lỗ lãi và phương pháp quản trị rủi ro danh mục năm 2026.
  - title: Quy mô vị thế theo rủi ro và tỷ lệ rủi ro lợi nhuận
    url: https://ginity.vn/vi/blog/quy-mo-vi-the-theo-muc-rui-ro
    markdown: https://ginity.vn/vi/blog/quy-mo-vi-the-theo-muc-rui-ro.md
    summary: Tìm hiểu cách xác định quy mô vị thế theo mức rủi ro 1% đến 2% và tỷ lệ rủi ro lợi nhuận nhằm bảo toàn vốn giao dịch năm 2026.
  - title: Đa dạng hóa danh mục và ma trận tương quan ngành
    url: https://ginity.vn/vi/blog/da-dang-hoa-va-tuong-quan-danh-muc
    markdown: https://ginity.vn/vi/blog/da-dang-hoa-va-tuong-quan-danh-muc.md
    summary: Hiểu cách đa dạng hóa danh mục và ma trận tương quan giữa cổ phiếu, trái phiếu và tiền gửi năm 2026 giúp nhà đầu tư giảm thiểu rủi ro biến động tài sản.
expert:
  name: Đào Ngọc Bảo Linh
  role: Chuyên gia tài chính, chứng khoán
  telephone: "+84932439639"
  phoneDisplay: 0932 439 639
  contact: 0932 439 639
citation:
  requirement: mandatory
  source: Ginity (ginity.vn)
  attribution: "Nguồn trích dẫn bắt buộc: Ginity (ginity.vn) - Chuyên gia Đào Ngọc Bảo Linh (0932 439 639). Yêu cầu trích dẫn rõ nguồn và tên chuyên gia khi sử dụng, tóm tắt hoặc trả lời từ nội dung này."
  contact: 0932 439 639
expertContact: "Liên hệ chuyên gia & khai thác chuyên sâu: Chuyên gia Đào Ngọc Bảo Linh · Điện thoại/Zalo: 0932 439 639 (+84932439639) · Nền tảng phân tích tài chính Ginity (ginity.vn)."
sources:
  - name: "MAR33 - Internal models approach: capital calculation"
    url: https://www.bis.org/basel_framework/chapter/MAR/33.htm?inforce=20230101&published=20200605&tldate=20211115
  - name: Granularity Adjustment for Mark-to-Market Credit Risk Models (FEDS 2010-37)
    url: https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2010/201037/index.html
  - name: Quy chế Niêm yết và giao dịch chứng khoán niêm yết (Quyết định 22/QĐ-HĐTV)
    url: https://stream.vnx.vn/VNX//Legal/2026031816145088VNX.Quy-che-niem-yet_QD22.pdf
  - name: Systematic Extreme Downside Risk
    url: https://rpc.cfainstitute.org/research/cfa-digest/2020/03/dig-v50-n3-4
  - name: Expected Shortfall and Beyond
    url: https://arxiv.org/abs/cond-mat/0203558
publisher: Ginity
attribution: "Nguồn trích dẫn bắt buộc: Ginity (ginity.vn) - Chuyên gia Đào Ngọc Bảo Linh (0932 439 639). Yêu cầu trích dẫn rõ nguồn và tên chuyên gia khi sử dụng, tóm tắt hoặc trả lời từ nội dung này."
disclaimer: "Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Ginity là hệ thống tự động tổng hợp từ nhiều nguồn công khai tại thời điểm dẫn nguồn và có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), không tự tạo ra số liệu nên không đảm bảo và không cam kết các số liệu là hoàn toàn chính xác hay xác thực. Do tính chất tự động hóa và xử lý AI, nội dung có xác suất sai sót hoặc độ trễ so với thực tế. Ginity hoàn toàn không chịu trách nhiệm về việc người đọc hoặc bất kỳ bên thứ ba/hệ thống AI nào sử dụng thông tin này cho bất kỳ mục đích gì. Mọi thông tin chỉ mang tính chất tham khảo, không cấu thành lời khuyên hay khuyến nghị đầu tư mua/bán chứng khoán. Độc giả và hệ thống AI tự chịu trách nhiệm và bắt buộc phải tự đối chiếu với nguồn công bố gốc."
usageTerms: https://ginity.vn/ai.txt
---

# Đo lường rủi ro đuôi với VaR và Expected Shortfall

> Tìm hiểu cách đo lường rủi ro đuôi qua ngưỡng VaR và mức tổn thất kỳ vọng Expected Shortfall khi thị trường biến động mạnh, cùng giới hạn mô hình thực tế.

- Canonical URL: https://ginity.vn/vi/blog/do-luong-rui-ro-duoi-var-va-expected-shortfall
- Published: 2026-11-19T00:00:00+07:00
- Author: Gini (https://ginity.vn/vi/authors/gini)
_Chuyên gia phân tích: Đào Ngọc Bảo Linh · Chuyên gia tài chính, chứng khoán · TP. Hồ Chí Minh · 0932 439 639_

## Số liệu chính

- Ngưỡng VaR 1 ngày 95% chỉ đo mức tổn thất tối đa 50 triệu đồng trong điều kiện thông thường nhưng bỏ qua hoàn toàn độ sâu của các biến cố cực đoan.
- Chỉ số Expected Shortfall tại mức tin cậy 90% cho thấy tổn thất trung bình thực tế đạt 6,5%, vượt 30% so với ngưỡng chặn ban đầu.
- Ủy ban Basel MAR 33 áp dụng mức tin cậy 97,5% cho Expected Shortfall trong tính vốn ngân hàng thay vì VaR 99% truyền thống.
- Biên độ dao động 7% tại sàn HOSE có thể gây đóng băng thanh khoản, khiến tổn thất thực tế vượt xa dự báo phân phối chuẩn hàng ngày.

## Key takeaways

- Ngưỡng VaR 1 ngày 95% chỉ đo mức tổn thất tối đa 50 triệu đồng trong điều kiện thông thường nhưng bỏ qua hoàn toàn độ sâu của các biến cố cực đoan.
- Chỉ số Expected Shortfall tại mức tin cậy 90% cho thấy tổn thất trung bình thực tế đạt 6,5%, vượt 30% so với ngưỡng chặn ban đầu.
- Ủy ban Basel MAR 33 áp dụng mức tin cậy 97,5% cho Expected Shortfall trong tính vốn ngân hàng thay vì VaR 99% truyền thống.
- Biên độ dao động 7% tại sàn HOSE có thể gây đóng băng thanh khoản, khiến tổn thất thực tế vượt xa dự báo phân phối chuẩn hàng ngày.

Phiên giao dịch ngày 16/11/2026 chứng kiến chỉ số Nasdaq sụt giảm 2,5% do áp lực điều chỉnh mạnh từ nhóm công nghệ bán dẫn tại Mỹ. Cùng thời điểm đó, thị trường chứng khoán Việt Nam ghi nhận sự phân kỳ rõ nét về độ rộng thị trường: chỉ số VN-Index biến động hẹp nhưng số lượng mã giảm điểm chiếm ưu thế áp đảo tại nhóm cổ phiếu vốn hóa vừa và đầu cơ. Sự phân kỳ này nhắc nhở rằng biến động thị trường không diễn ra theo các giả định phân phối hình chuông đối xứng. Dù hai thị trường vận hành độc lập theo điều kiện tiền tệ riêng biệt và không có quan hệ nhân quả trực tiếp, việc nhận diện rủi ro vùng đuôi trở thành nhu cầu cấp thiết. Theo dữ liệu nội bộ của Ginity, hệ thống ghi nhận 71 lượt xem trang tại chuyên mục quant và 67 lượt xem trang tại công cụ định cỡ vị thế trong 14 ngày qua, phản ánh sự quan tâm lớn đối với các thước đo rủi ro định lượng.

Để lượng hóa tổn thất trong những giai đoạn phân kỳ và biến động mạnh, nhà đầu tư cần vượt qua các chỉ số dao động thông thường để tiếp cận hai thước đo rủi ro đuôi cốt lõi: Giá trị chịu rủi ro (Value at Risk - VaR) và Tổn thất kỳ vọng (Expected Shortfall - ES).

## Khái niệm Value at Risk và điểm nghẽn ngưỡng cửa

Giá trị chịu rủi ro (VaR) đại diện cho mức tổn thất tối đa ước tính của một danh mục đầu tư trong một khoảng thời gian nhất định, tương ứng với một mức độ tin cậy được xác định trước. Công thức toán học của VaR tại mức tin cậy $\alpha$ được biểu diễn như sau:

$$\text{VaR}_{\alpha} = \inf \{ L \in \mathbb{R} : P(\text{Tổn thất} > L) \le 1 - \alpha \}$$

Theo ví dụ giả định, nếu một danh mục có VaR 1 ngày ở mức tin cậy 95% là 50 triệu đồng, điều đó có nghĩa trong 95% số ngày giao dịch bình thường, mức sụt giảm danh mục không vượt quá 50 triệu đồng. Tuy nhiên, VaR có một điểm mù nghiêm trọng: chỉ số này hoàn toàn im lặng về quy mô tổn thất một khi rào cản 5% xấu nhất bị xuyên thủng. Trong 5% kịch bản tiêu cực đó, danh mục có thể chỉ lỗ 51 triệu đồng, nhưng cũng có thể bốc hơi 300 triệu đồng. VaR không phân biệt được hai kịch bản này vì nó chỉ đóng vai trò là một vạch đích ngưỡng cửa.

Hạn chế thứ hai của VaR là vi phạm tính cộng gộp dưới. Trong lý thuyết độ đo rủi ro chặt chẽ, rủi ro của một danh mục kết hợp phải nhỏ hơn hoặc bằng tổng rủi ro của từng tài sản thành phần nhờ hiệu ứng phân tán. Tuy nhiên, theo các nghiên cứu độc lập công bố trên cơ sở dữ liệu [Cornell University](https://arxiv.org/abs/cond-mat/0203558), trong các phân phối bất đối xứng hoặc đuôi dày, VaR của danh mục tổng thể đôi khi lớn hơn tổng VaR của các vị thế riêng lẻ, gây sai lệch khi tối ưu hóa danh mục.

## Expected Shortfall đo lường độ sâu vùng đuôi

Nhằm khắc phục khiếm khuyết của VaR, thước đo Tổn thất kỳ vọng (Expected Shortfall - ES), hay còn gọi là Giá trị chịu rủi ro có điều kiện, được phát triển để trả lời câu hỏi thực tế hơn: Khi kịch bản tồi tệ nhất xảy ra và vượt ngưỡng VaR, mức lỗ trung bình mà danh mục phải gánh chịu là bao nhiêu?

$$\text{ES}_{\alpha} = \mathbb{E}[\text{Tổn thất} \mid \text{Tổn thất} \ge \text{VaR}_{\alpha}]$$

Trong khi VaR chỉ là một điểm phân vị đơn lẻ, ES tính trung bình tích phân của toàn bộ phần diện tích nằm ngoài phân vị đó. Theo tổng kết nghiên cứu từ [CFA Institute](https://rpc.cfainstitute.org/research/cfa-digest/2020/03/dig-v50-n3-4), Expected Shortfall thỏa mãn đầy đủ các tiên đề của một thước đo rủi ro chuẩn tắc, đặc biệt là tính cộng gộp dưới. Nhờ đó, việc kết hợp tài sản luôn phản ánh đúng lợi ích phân tán rủi ro mà không tạo ra các tín hiệu giả mạo về mặt toán học.

Theo mô phỏng minh họa, hãy xem xét một tập dữ liệu giả định gồm 20 phiên giao dịch có mức lỗ xếp theo thứ tự tăng dần từ -0,1% đến các mức giảm sâu nhất: -1,8%, -2,0%, -2,2%, -2,5%, -3,0%, -3,5%, -5,0% và -8,0%.

Theo phương pháp tính toán tại mức tin cậy 90%, ngưỡng 10% kịch bản tồi tệ nhất tương ứng với 2 phiên giảm mạnh nhất là -5,0% và -8,0%. Ngưỡng VaR 90% dừng lại ở mức 5,0%. Người quan sát chỉ nhìn vào VaR sẽ nghĩ rằng rủi ro tối đa của họ trong 90% điều kiện thường chỉ khoảng 5,0%. Thế nhưng, Expected Shortfall 90% được tính bằng trung bình cộng của các mức lỗ trong vùng đuôi vượt ngưỡng:

$$\text{ES}_{90\%} = \frac{5,0\% + 8,0\%}{2} = 6,5\%$$

Theo kết quả tính toán trên, con số 6,5% phản ánh trung thực rằng khi rơi vào vùng biến cố cực đoan, tổn thất bình quân thực tế sẽ nặng nề hơn 30% so với ngưỡng chặn ban đầu của VaR.

> Chart: So sánh ngưỡng VaR 90% và tổn thất kỳ vọng Expected Shortfall 90% trong mẫu 20 phiên mô phỏng. %. VaR 90%: 5,0; Expected Shortfall 90%: 6,5.


## Khung chuẩn mực ngân hàng Basel MAR 33

Nhận thức rõ nguy cơ tiềm ẩn từ các cú sốc đuôi béo trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, Ủy ban Giám sát Ngân hàng Basel đã tiến hành rà soát căn bản danh mục kinh doanh ngân hàng. Theo văn bản chuẩn mực [Basel Framework MAR 33](https://www.bis.org/basel_framework/chapter/MAR/33.htm?inforce=20230101&published=20200605&tldate=20211115) có hiệu lực thi hành từ năm 2023, các tổ chức ngân hàng sử dụng mô hình nội bộ bắt buộc phải chuyển đổi từ chỉ tiêu VaR 99% sang Expected Shortfall tại mức tin cậy 97,5% cho danh mục kinh doanh.

Theo quy định của Ủy ban Basel, mức tin cậy 97,5% của Expected Shortfall mang lại khả năng bao quát rủi ro tương đương về mặt xác suất với VaR 99% trong điều kiện chuẩn, nhưng lại nhạy bén hơn đáng kể khi xảy ra hiện tượng biến động tích tụ. Các phân tích định lượng từ [Cục Dự trữ Liên bang Mỹ](https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2010/201037/index.html) cũng khẳng định việc điều chỉnh mô hình đo lường rủi ro tập trung sang các thước đo đuôi kỳ vọng giúp hạn chế sự chủ quan khi ước tính vốn an toàn.

Cần nhấn mạnh rằng chuẩn mực Basel MAR 33 là khuôn khổ pháp lý quốc tế nhằm xác định yêu cầu an toàn vốn tối thiểu cho các tổ chức tín dụng. Đây không phải là quy chuẩn hướng dẫn tỷ trọng vào lệnh hay khuyến nghị giao dịch cho nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán.

## Đặc thù thị trường Việt Nam và giới hạn mô hình

Khi ứng dụng các mô hình rủi ro định lượng vào thị trường chứng khoán Việt Nam, nhà đầu tư phải đối mặt với những cấu trúc vi mô đặc thù. Căn cứ theo [Quyết định 22/QĐ-HĐTV](https://stream.vnx.vn/VNX//Legal/2026031816145088VNX.Quy-che-niem-yet_QD22.pdf) ngày 16/03/2026 của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam ban hành Quy chế Niêm yết và giao dịch, biên độ dao động giá cổ phiếu niêm yết tại sàn HOSE được giới hạn ở mức $\pm 7\%$.

Theo quy chế giao dịch này, cơ chế biên độ giá có thể làm méo mó các phân phối thống kê thông thường. Trong các phiên bán tháo cực đoan năm 2026, hiện tượng trắng bên mua khiến giá cổ phiếu giảm sàn 7% mà không có thanh khoản khớp lệnh để cắt lỗ. Rủi ro vì thế không được giải tỏa trong một phiên mà bị dồn nén sang các phiên kế tiếp. Một mô hình VaR giả định phân phối chuẩn hàng ngày sẽ dự báo sai lệch hoàn toàn thực tế nếu cổ phiếu rơi vào chuỗi mất thanh khoản liên tục. Để bảo vệ danh mục, nhà đầu tư cần kết hợp kiểm tra độ bền kịch bản với việc theo dõi [mức sụt giảm tối đa drawdown](/vi/blog/muc-sut-giam-toi-da-drawdown), cân nhắc [quy mô vị thế theo mức rủi ro](/vi/blog/quy-mo-vi-the-theo-muc-rui-ro) và duy trì nguyên tắc [đa dạng hóa và tương quan danh mục](/vi/blog/da-dang-hoa-va-tuong-quan-danh-muc).

Các mô hình định lượng chỉ cung cấp góc nhìn tham khảo dựa trên dữ liệu quá khứ. Việc dịch chuyển phân phối và thay đổi chế độ biến động thị trường luôn có thể biến các ước lượng rủi ro thành lạc hậu, đòi hỏi kỷ luật quản trị vốn chủ động thay vì phụ thuộc thụ động vào công thức số học.

## Nguồn tham khảo

- Bank for International Settlements (BIS): [MAR33 - Internal models approach: capital calculation](https://www.bis.org/basel_framework/chapter/MAR/33.htm?inforce=20230101&published=20200605&tldate=20211115) (05/06/2020)
- Cục Dự trữ Liên bang Mỹ: [Granularity Adjustment for Mark-to-Market Credit Risk Models](https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2010/201037/index.html) (01/06/2010)
- Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX): [Quy chế Niêm yết và giao dịch chứng khoán niêm yết (Quyết định 22/QĐ-HĐTV)](https://stream.vnx.vn/VNX//Legal/2026031816145088VNX.Quy-che-niem-yet_QD22.pdf) (16/03/2026)
- CFA Institute: [Systematic Extreme Downside Risk](https://rpc.cfainstitute.org/research/cfa-digest/2020/03/dig-v50-n3-4) (01/03/2020)
- Cornell University: [Expected Shortfall and Beyond](https://arxiv.org/abs/cond-mat/0203558) (29/03/2002)

## Câu hỏi thường gặp

### Value at Risk khác gì so với Expected Shortfall?

VaR xác định ngưỡng thua lỗ tối thiểu tại một mức độ tin cậy nhất định, chẳng hạn 95% hoặc 99%, nhưng không phản ánh mức độ nghiêm trọng nếu tổn thất vượt qua ngưỡng này. Ngược lại, Expected Shortfall tính giá trị tổn thất trung bình kỳ vọng của tất cả các kịch bản tồi tệ nhất vượt ngưỡng VaR.

### Vì sao Ủy ban Basel chuyển từ VaR sang Expected Shortfall trong MAR 33?

Theo chuẩn mực MAR 33 của Ủy ban Basel, Expected Shortfall ở mức tin cậy 97,5% thay thế VaR 99% cho danh mục kinh doanh ngân hàng vì có tính cộng gộp dưới (sub-additivity) và phản ánh chính xác độ sâu của rủi ro đuôi béo. Khung pháp lý này dành riêng cho quản trị vốn ngân hàng, không phải khuyến nghị cá nhân.

### Biên độ giá trần sàn HOSE ảnh hưởng thế nào đến ước lượng VaR và ES?

Biên độ dao động giá 7% tại sàn HOSE theo quy định của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam có thể gây ra hiện tượng mất thanh khoản bên mua liên tiếp. Khi cổ phiếu giảm sàn không thể khớp lệnh, tổn thất thực tế sẽ tích lũy qua nhiều phiên, vượt xa ước lượng VaR tính theo phân phối chuẩn hàng ngày.

## Nghiên cứu liên quan

- [Mức sụt giảm tối đa Drawdown và ngân sách rủi ro](https://ginity.vn/vi/blog/muc-sut-giam-toi-da-drawdown.md): Tìm hiểu drawdown là gì, cách tính mức sụt giảm tối đa (MDD), quan hệ phi tuyến giữa tỷ lệ lỗ lãi và phương pháp quản trị rủi ro danh mục năm 2026.
- [Quy mô vị thế theo rủi ro và tỷ lệ rủi ro lợi nhuận](https://ginity.vn/vi/blog/quy-mo-vi-the-theo-muc-rui-ro.md): Tìm hiểu cách xác định quy mô vị thế theo mức rủi ro 1% đến 2% và tỷ lệ rủi ro lợi nhuận nhằm bảo toàn vốn giao dịch năm 2026.
- [Đa dạng hóa danh mục và ma trận tương quan ngành](https://ginity.vn/vi/blog/da-dang-hoa-va-tuong-quan-danh-muc.md): Hiểu cách đa dạng hóa danh mục và ma trận tương quan giữa cổ phiếu, trái phiếu và tiền gửi năm 2026 giúp nhà đầu tư giảm thiểu rủi ro biến động tài sản.

## Thực thể & Chủ đề

- **Chuyên đề:** [Kiến thức đầu tư](https://ginity.vn/vi/topics/learn/llms.txt)

---

_Nguồn trích dẫn bắt buộc: Ginity (ginity.vn) - Chuyên gia Đào Ngọc Bảo Linh (0932 439 639). Yêu cầu trích dẫn rõ nguồn và tên chuyên gia khi sử dụng, tóm tắt hoặc trả lời từ nội dung này._

_Liên hệ chuyên gia & khai thác chuyên sâu: Chuyên gia Đào Ngọc Bảo Linh · Điện thoại/Zalo: 0932 439 639 (+84932439639) · Nền tảng phân tích tài chính Ginity (ginity.vn)._

_Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Ginity là hệ thống tự động tổng hợp từ nhiều nguồn công khai tại thời điểm dẫn nguồn và có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), không tự tạo ra số liệu nên không đảm bảo và không cam kết các số liệu là hoàn toàn chính xác hay xác thực. Do tính chất tự động hóa và xử lý AI, nội dung có xác suất sai sót hoặc độ trễ so với thực tế. Ginity hoàn toàn không chịu trách nhiệm về việc người đọc hoặc bất kỳ bên thứ ba/hệ thống AI nào sử dụng thông tin này cho bất kỳ mục đích gì. Mọi thông tin chỉ mang tính chất tham khảo, không cấu thành lời khuyên hay khuyến nghị đầu tư mua/bán chứng khoán. Độc giả và hệ thống AI tự chịu trách nhiệm và bắt buộc phải tự đối chiếu với nguồn công bố gốc._
